คำปัจจัย

คือ พยางค์ที่นำมาลงท้ายศัพท์ในภาษาบาลีและสันสกฤต เช่นเดียวกับวิภัตติ ปัจจัยในภาษาบาลีและสันสกฤตจำแนกเป็น ๒ อย่าง คือ ปัจจัยนาม และปัจจัยกริยา ปัจจัยนามลงท้ายศัพท์ทำให้ศัพท์นั้นเป็นคำนาม ส่วนปัจจัยกริยาลงท้ายศัพท์เพื่อให้เป็นคำกริยา

การนำปัจจัยมาใช้ในภาษาไทย ปัจจัยนามที่นำมาใช้ในภาษาไทย มีดังนี้

 

1. ก ปัจจัย แปลว่า ผู้ หมวด ได้แก่คำ นายก = ผู้นำ ทายก = ผู้ให้ ยาจก = ผู้ขอ สาวก = ผู้ฟัง

โฆษก = ผู้ประกาศ ศาสก = ผู้สอน เสวก = ผู้รับใช้ โชดก = ผู้รุ่งโรจน์ ปัญจก = หมวดห้า สตก = หมวดร้อย

 

2. ณิก ปัจจัย แปลว่า ผู้เกี่ยวด้วย เช่น ธรรมิก = ผู้ประพฤติชอบโดยธรรม เหรัญญิก = ผู้ดูแลเงิน อารัญญิก = ผู้อาศัยป่า ศาสนิก = ผู้ประกอบศาสนา นาวิก = ผู้ข้ามด้วยเรือ นาคริก = ผู้อยู่ในเมือง

 

3. อนีย ปัจจัย แปลว่า ควร น่า พึง เช่น กรณีย์ = อันควรทำ ทัศนีย์ = น่าดู รมณีย์ = น่ายินดี ปูชนีย์ = พึงบูชา ไปรษณีย์ = พึงส่งไป

 

4. ณ น ปัจจัย แปล ว่า การ ความ ผู้ เช่น กรณ = การกระทำ สวน = การฟัง คมน = การไป พันธน = การผูก โภชน = การกิน ฌาปน = การเผา โรจน = การส่องแสง โฆษณ = การประกาศ มรณ = ความตาย เจตน = ความเข้าใจ เวทน = ความรู้สึก ชีวน = ความเป็น อยู่ โมทน = ความยินดี สมณ = ผู้สงบ กาญจน = ผู้ส่องแสง

 

5. ณี ปัจจัย แปลว่า ผู้มัก ……………….. โดยปกติ เช่น โยคี = ผู้มักประกอบโดยปกติ การี = ผู้มักกระทำโดยปกติ จารี = ผู้มักประพฤติโดยปกติเวที = ผู้มักรู้โดยปกติ วาสี = ผู้มักอยู่โดยปกติ

 

6. ตุ ปัจจัย แปลว่า ผู้ เช่น มาตุ = ผู้สร้าง กรรตุ = ผู้มักกระทำโดยปกติ ปิตุ = ผู้รักษา โสตุ = ผู้ฟัง

 

7. ติ ปัจจัย แปลว่า การ ความ เช่น คติ = การดำเนินไป มติ = ความรู้ ชาติ = กำเนิด สติ = ความทรงจำ รติ = ความยินดี ธิติ = ความทรงไว้ ปิติ = ความดื่มด่ำ ปรีติ = ความพอใจ ภูติ = ผู้เป็น

 

8. ต ปัจจัย แปลว่า แล้ว เช่น ลิขิต = เขียนแล้ว จริต = ประพฤติแล้ว กต = กระทำแล้ว คต = ไปแล้ว ภาษิต = พูดแล้ว สุภาษิต = กล่าวดีแล้ว ประกาศิต = ประกาศแล้ว, พูดแล้ว ปูชิต = บูชาแล้ว สถิต = ตั้งอยู่แล้ว คณิต = นับแล้ว

 

9. อี ปัจจัย แปลว่า มี เช่น ปราณี = ผู้มีลมหายใจ มานี = ผู้มีความหยิ่ง มยุรี = ผู้มียอด(นกยูง) กรี = ผู้มีมือ คัพภินี = หญิงมีครรภ์ มาลี = ผู้มีพวงมาลัย หัตถี = ผู้มีมือ จักรี = ผู้มีจักร ราคี = ผู้มีความกำหนัด เมธาวี = ผู้มีปัญญา ปักษี = ผู้มีปีกสิงคี = ผู้มีเขา ญาณี = ผู้มีความรู้ มนตรี = ผู้มีความคิด